wynikało to, zdaniem filozofa, z pewnej cechy języka, a ściśle - języków narodowych. Cechy tej [chodzi o zmienność znaczeń], zdaniem Kanta, nie posiada tylko łacina. Lecz i te zagadnienia zostawmy do osobnego omówienia.
Ale poważniejsza kwestia wiąże się z analizą poglądów Kartezjusza. Wydaje się, iż i Rusinek, i przywoływani przez niego badacze zapomnieli o "drobnym" fakcie. Oto poglądy Kartezjusza poprzedza, o blisko pół wieku, teoria Ramusa - Taleusa, która jest pierwszym, bardzo zresztą nieszczęśliwym modyfikowaniem teorii. Najfatalniejszym skutkiem tej zmiany było usunięcie z obrębu teorii retoryki rozważań na temat technik argumentacyjnych, szczególnie - rozumowań opartych na prawdopodobieństwach. Sugestie Ramusa, iżby precyzyjnie rozdzielić zakresy takich nauk jak: retoryka, logika i dialektyka, były całkowicie mylne. A przyjęte później przez Kartezjusza zalecenia tyczące możliwości podziału argumentów wyłącznie wedle kryteriów: prawda - fałsz było utopią³³ .
Kolejną sprawą jest przełom oświecenia i romantyzmu, przełom, który - rzekomo - jest najistotniejszym momentem "nieciągłości" w dziejach retoryki. W świetle nie tyle literatury przywołanej już wcześniej, co po prostu faktów zarówno literackich, jak i społecznych - uwaga ta, nawet wsparta autorytetami Johna Bendera, Davida E. Wellbery'ego, czy Foucaulta - nie jest prawdziwa³⁴ . Warto zwrócić zresztą uwagę na fakt, iż takie kategorie jak np. "przełom" lub "kontynuacja", szczególnie w badaniach nad historią jakiejś dziedziny wiedzy, nie są kategoriami ani jasnymi, ani oczywistymi; co ważniejsze - nie są kategoriami, w tym wypadku, wewnątrz-literackimi. Zależą natomiast od, arbitralnie przyjętych, założeń o charakterze nie tylko metodologicznym ale wręcz - metafizycznym³⁵ . Jeśli przyjmiemy np. punkt widzenia Philippe'a Van Tieghema, to retoryka wpisuje się w nurt myślenia o sztuce literackiej jako o rzemiośle i działalności artystycznej w pełni poddanej kontroli rozumu.

Zwracam uwagę, że przy takim podejściu do tych kwestii, problem periodyzacji, ewolucji, przemian itd. albo w ogóle znika, albo musi być rozpatrzony z zupełnie innego punktu widzenia. Jest to wtedy ścieranie się jakichś przeciwstawnych, bądź przez nas postrzeganych jako przeciwstawne sił, resp. tendencji w obrębie tego, co nazywamy kulturą duchową³⁶ .
A zatem - podejście do retoryki zależy nie od samej nauki, ale od przyjętych wcześniej, całkiem arbitralnych, założeń na jej temat - bez wnikania w istotę nauki, bądź jej historycznie uwarunkowane, zastosowania. Gdy czytam prace, jakie stały się inspiracją dla rozważań Michała Rusinka, zaczynam podejrzewać, iż ich autorzy nie chcą pogodzić się z faktem, że - prawdopodobnie - Arystoteles i jego komentatorzy mieli rację sugerując, iż sztuka jest działalnością, w gruncie rzeczy, racjonalną. Uwagi Platona na temat szału poetyckiego [Plat., Paedr., 264B] były interpretowane zbyt dosłownie. Ważniejsze jest następujące sformułowanie, także z Platonowego Fajdrosa pochodzące

SOKRATES: Nieprawdaż [chodzi o rozumienie słowa filozof, jako "przyjaciel mądrości", chodzi bowiem o kogoś, komu przyświeca znajomość prawdy i kto potrafi jej bronić - dop. jzl]; kto nie ma we własnym wnętrzu niczego cenniejszego nad to, co z siebie wydusił i napisał po długich a ciężkich cierpieniach, dodając i kreśląc niezliczone razy - tego tylko słusznie możesz nazwać poeta, pisarzem mów czy praw [Plat., Phaedr., 278E, tł. W. Witwicki].

Platon dość wyraźnie sugeruje tu, iż sztuka, w tym i retoryka [a ściślej: jedna z jej odmian] jest wynikiem nie tylko szału, resp. natchnienia, ale racjonalnego działania. W ten sposób dochodzimy jednak do zupełnie innego problemu, którego rozważanie w tej chwili nie wydaje się konieczne.