|
 Co to jest Retoryka? |
|
|
| Nie tworzy ona jednak żadnych twierdzeń ogólnych; orzeka
tylko [patrz definicja!] wedle jakich reguł
tworzymy, resp. analizujemy dowolne teksty oraz porównujemy jakie cele owe
teksty, w zamierzeniach autorskich, miały osiągnąć a jakie osiągnęły. Możemy oczywiście spróbować zbudować, czy raczej - odtworzyć - zbiór hipotetycznych aksjomatów wedle których, być może, "działa" retoryka. Pewne próby w tym zakresie podjął m. in. przywoływany już Hans Blumenberg23, lecz kwestie te dotyczą pewnych ogólnych założeń metanaukowych. Aby w pełni tę kwestię przeanalizować należałoby szczegółowo rozpatrzyć różnicę pomiędzy metodologią Arystotelesa, a dziś obowiązującą. Część z tych kwestii zresztą omówię w dalszej części niniejszego studium. Dla badań nad retoryką istotniejsza jest konstatacja George'a A. Kennedy'ego, który wskazał na pewien autentyczny problem związany z retoryką. Oto - powiada amerykański historyk tej dyscypliny wiedzy - iż retoryka jest zarazem nauką historyczną i systematyczną24. Tu upatrywałbym zresztą źródeł różnych problemów i nieporozumień związanych z retoryką. Lubo byłoby nam, wykształconym na współczesnych teoriach językoznawczych, pragmalingwistycznych, logicznych, itd. potraktować retorykę czysto historycznie [no, może jako odmianę tzw. poetyki historycznej]. Problem tkwi jednak już u Arystotelesa, który wyraźnie wskazał na służebność poetyki wobec retoryki [Arist, poet., XIX.1456a34-1456b19]25 ; sprawę tę jednak na razie zostawmy na uboczu naszych rozważań. Kiedy zajmujemy się retoryką natrafiamy jednak na autentyczny problem; oto, od połowy wieku XVI, zakres teorii retorycznej był, przez część teoretyków, systematycznie ograniczany. Niezależnie od retoryki rozwijały się takie dziedziny, jak właśnie poetyka, czy stylistyka; następnie - hermeneutyka. Te kwestie nigdy nie zostały w sposób systematyczny omówione, a jeśli były omawiane, to nie z perspektywy historii i teorii retoryki. Podejmowane próby, m. in. i piszącego te słowa, mają wciąż charakter wstępnego określenia "pola badawczego". Intuicja podpowiada mi jednak pewne rozwiązanie wskazanych kłopotów. Retoryka - zgodnie z wskazaną wcześniej definicją - jest nauką, która ma trzy aspekty: i/ teoretyczny, ii/ historyczny, iii/ praktyczny. Przypomina mi w tym matematykę; podobieństwo sięga zresztą i dalej. Oto w obu naukach nie ma do dziś pełnej zgody, |
co do jej definicji [acz jest zgoda co do zakresu
oraz np. charakterystycznych dla nich metod dowodzeń. Dla matematyki są
to, generalnie (acz oczywiście nie wyłącznie) dowodzenia dedukcyjne; dla
retoryki, bardzo specyficzne typy dowodzeń opartych na różnych rodzajach
prawdopodobieństw]. Możemy wydzielić działy retoryki [na
kilku poziomach: najpierw poziom głównych działów teorii, następnie kolejne
poziomy poddziałów, itd.], możemy podać zbiór reguł, wedle których
postępujemy w danym dziale, itd. Jest jednak zasadnicza różnica - oto
w téchne rhetoriké nie możemy podać
twierdzeń o charakterze meta-retorycznym. Dlaczego - wymaga to jednak
osobnych rozważań. Retoryka bowiem, inaczej niż matematyka, jest uwikłana
w problematykę antropologiczną26.
IV. STARA I NOWA RETORYKA Najbardziej "zabawne" są uwagi na temat różnic pomiędzy starą i nową retoryką [kwestie bowiem powrotu bądź nie (a także zwrotu ku) do retoryki traktuję jako niezręczny lapsus - w świetle m. in. konkretnych prac]27. Zacznę od przypomnienia opinii Hansa Blumenberga28 O ile retoryka klasyczna zabiega głównie o mandat do działania, o tyle retoryka nowoczesna agituje za opóźnianiem działania albo przynajmniej za zrozumieniem dla takowego - również wtedy i właśnie wtedy, gdy stara się demonstrować zdolność działania, jeszcze raz wyciągając z kieszeni substytucje symboliczne. Blumenberg porusza tu kwestię daleko istotniejszą, niż to czy jest różnica między starą a nową retoryką, bądź między retoryką a retorycznością. Badacz niemiecki wskazuje na fakt zmiany, przez użytkowników retoryki, celów, jakie przy pomocy retoryki pragniemy osiągać. |