III. PROLEGOMENA DO BADAŃ NAD DZIEJAMI RETORYKI

Kolejną kwestią, która wymaga nieco innego podejścia, niż w artykule Rusinka a przede wszystkim w pracach przywoływanych przez niego badaczy, są problemy związane z badaniami historii retoryki, a szerzej: z rozważaniami nad dziejami retoryki. Cytowane w artykule wypowiedzi wprowadzają sporo zamętu do klarownej, wydawałoby się, dziedziny. Nie sądzę, aby słuszna była uwaga Paula de Mana, iż "retoryka sama w sobie jest dyscypliną nie historyczną, a epistemologiczną [...]". Nie jest to spostrzeżenie słuszne; retoryka JEST dyscypliną historyczną i jako taka musi być badana. Zdanie Dana Sperbera i Deirdre Wilson.

Bardzo bogata i złożona historia [retoryki] warta jest szczegółowych badań, jednakże może być streszczona w kilku zdaniach. W gruncie rzeczy tę samą teorię przekazywało osiemdziesiąt pokoleń nauczycieli osiemdziesięciu pokoleniom uczniów.

traktuję - najłagodniej - jako kompletne nieporozumienie. Aż jestem zaskoczony, iż Michał Rusinek przyjmuje tę wypowiedź na serio. Jest ona obarczona, poza błędem merytorycznym [nie było tej samej, czyli zawsze identycznej, teorii retoryki, przynajmniej od czasów późnego antyku, a także - w czasach Bizancjum, itd.], błędem logicznym [jeśli coś jest bogate i złożone, to nie może być streszczone w prosty sposób, a zwłaszcza - zaproponowany; zwracam uwagę, iż drugie ze zdań w cytowanej opinii Sperbera i Wilson jest metaforą a nie rzetelną referencją].
Komentarz Rusinka do tych wypowiedzi jest absolutnym nieporozumieniem i wykazuje naganną, dla badacza, niefrasobliwość. Na pewno tak NIE "wygląda [jak w cytacie] historia retoryki z lotu ptaka"¹⁹.

Zacznijmy od tego, iż nie można przekazywać, przez osiemdziesiąt pokoleń

[czyli przez ok. 2400 lat, tzn. od ok. V w. pne - co NIE jest prawdą, bo możemy mówić o retoryce już u Homera; w dodatku najstarsze podręczniki nie zachowały się], TEJ samej teorii; wynika to stąd, iż teoria retoryki, od czasów Kwintyliana, jest jednolita, ale w najbardziej ogólnym ujęciu. W szczegółach - jej ujęcia i sposoby wykładu bardzo się różnią; nie można było zatem przekazywać TEJ SAMEJ teorii. Choćby - po wystąpieniu Hermogenesa teoria BYŁA już nieco inna; czy zatem nauczać będziemy jej według Arystotelesa, czy już i według Hermogenesa, a może według Kwintyliana; czy będziemy wykładać w języku greckim a może raczej po łacinie?
Co ważniejsze - dla wykładu retoryki istotne znaczenie miała i praktyka; czy przy wykładzie teorii wg Kwintyliana można pominąć np. praktykę oratorską Marka Tulliusza Cycerona? Tak, jak przy wykładzie Hermogenesa - praktykę Demostenesa, a Arystotelesa - choćby i Homera? Czy naszymi przykładami będą może inni autorzy, choćby - Ojcowie Kościoła [wtedy oczywiście nadal ważką sprawą jest kwestia języka; zwracam uwagę, iż przekłady wprowadzają zupełnie nowe kwestie]?
W dodatku, przytaczana dalej w artykule Rusinka opinia Barthesa jest sprzeczna z przytaczaną wcześniej opinią badaczy amerykańskich. Aby poznać owe wspominane przez Barthesa "kody retoryczne" musimy znać historię retoryki i to nie tylko teorię, ale i jej praktykę. Powiedziałbym więcej: głównie praktykę NA tle teorii.
Z wskazanych wcześniej powodów HISTORIA retoryki, to przekazywanie NIE TEJ SAMEJ TEORII, a raczej - wraz z wykładem teorii [np. według Arystotelesa, Hermogenesa, Kwintyliana] także subtelnych zmian, jakim podlegały i teoria, i historia, i wreszcie - praktyka retoryczna w poszczególnych epokach. "Z lotu ptaka" wskazane kwestie nie będą dostrzeżone; aby je zobaczyć trzeba po prostu poznać wiele faktów związanych z wspomnianymi odmianami téchne rhetoriké.
Czy jednak retoryka nie jest faktycznie dyscypliną epistemologiczną? Od czasów późnoantycznych komentatorów teorii retorycznej pojawia się określenie, iż retoryka to "poznanie" ²⁰. Czym jednak jest epistemologia? Zgodnie z definicją jest to albo teoria poznania, albo nauka o nauce [metanauka]²¹. Otóż nawet jako najbardziej zagorzały zwolennik retoryki, gotów pod Jej sztandarami odbyć krucjatę, nie mogę przyznać retoryce czegoś, co do niej nie przynależy²². Teoria retoryki ma oczywiście własne narzędzia, jak każda nauka i nie musi korzystać z cudzych.