Ale dalej czytamy:

SOKRATES: Zanim ktoś nie pozna prawdy w każdej materii, o której mówi czy pisze, i nie potrafi zgodnie z prawdą określić całości, a określiwszy, znowu ją na poszczególne formy ciąć, aż dojdzie do elementów niepodzielnych; dopóki się w taki sam sposób nie zapozna z naturą duszy i nie potrafi znaleźć w każdym wypadku takiego rodzaju mowy, który by danej naturze odpowiadał, pokąd nie potrafi mów swoich tak układać i zdobić, żeby duszom bogatym i subtelnym mógł podawać mowy haftowane i dźwięczne, a duszom prostym proste - tak długo nie potrafi być artystą, mistrzem w narodzie mów [...] [Plat., Phaedr., 277B-C; tł. W. Witwicki].

A zatem Platon oddziela wyraźnie naukę formalną od zadań, jakie ta nauka, a raczej - ci, którzy się nią posługują - mają realizować. W drugim z przywołanych dialogów kwestie te są postawione równie dobitnie:

SOKRATES: [...] to chyba mamy w jednym z nich schlebianie i brzydką retorykę ludową, a w drugim rzecz piękną [w oryginale chodzi raczej o oratorstwo polityczne - polski przekład nie jest tu, nie po raz pierwszy, mało trafny - dop. jzl]; pracę nad udoskonaleniem dusz współobywateli i walkę, która zawsze mówić każe to, co najlepsze: wszystko jedno, czy to będzie miłe, czy niemiłe słuchaczom. [Plat., Gorg., 503A-B; tł. W. Witwicki].

Klasyczne określenia retoryki nie są zatem wcale tak jednoznaczne, jak sugeruje i Rusinek, i przywoływani przez niego badacze. Przeciwnie: są one bardzo złożone i mało w nich jednoznaczności. Na komplikacje w tej mierze wskazywało wielu badaczy; ostatnio, tylko dla tradycji bizantyńskiej, kwestie te analizowała Helena Cichocka, a dla tradycji europejskiej - wspominany już Marc Fumaroli¹³.

Jak rozumieć natomiast strukturę teorii?

Na fakt ten najsilniej zwracali uwagę m. in. renesansowi teoretycy retoryki. Ale jednocześnie, ciżsami teoretycy próbowali różnie teorię retoryki interpretować, a także dość różnie ją stosowali w praktyce¹⁴. Ta kwestia wskazuje na niedostrzeżoną trudność w badaniach retoryki: nie możemy w pełni oddzielić od teorii - historii [i praktyki] retoryki.

Po drugie - już od antyku retoryka uważana była za teorię tekstu; takie uwagi odnajdziemy i u Platona, i u Arystotelesa, i u Kwintyliana [nie mówiąc o ich kontynuatorach w dobie hellenistycznej, a następnie w dobie późnoantycznej oraz bizantyńskiej]. Najpełniejsze uwagi na ten temat są m.in. u Platona w cytowanych dialogach, u Arystotelesa w Retoryce i Poetyce, oraz w dziełach Hermogenesa.
Po trzecie - retoryka uważana była także za technikę rozumowań prawdopodobnych; uwagi na ten temat znajdziemy najwcześniej także u Platona i Arystotelesa, a następnie ... u Galena¹⁵. Później - już bardzo rzadko - u renesansowych komentatorów.
Teraz należałoby, w najogólniejszy sposób, przypomnieć jak jest zbudowana teoria, z jakich części się składa, itd. Najpełniejszy wykład teorii podają Joseph Martin i Heinrich Lausberg; w studium Retoryka od renesansu do współczesności: tradycja i innowacja przedstawiłem maksymalnie skrócony jej wykład¹⁶. Zakładam jednak, iż teoria JEST powszechnie znana i nie będę jej tu omawiał szerzej¹⁷.

A zatem - czym jest retoryka¹⁸?